१९११ साली मुंबईमध्ये भागवत परिवारात जन्मलेल्या, भारतातील वैज्ञानिक क्षेत्रातील प्रथम डॉक्टरेट पदवी मिळवलेल्या, देश-विदेशात प्रख्यात बायोकेमिस्ट म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या "डॉ कमला सोहोनी" यांच्या निर्धार, उत्कृष्टता आणि आत्मविश्वासाने परिपूर्ण अशा आयुष्याची, ही प्रेरणादायी व प्रतिभाशाली कहाणी.
"डॉ सी. व्ही. रमण हे जरी भारतातील महान शास्त्रज्ञ जरी असले तरी - मी फक्त एक स्त्री असल्याच्या कारणामुळे शिक्षणासाठी मला प्रवेश नाकारणे - ही त्यांची भूमिका अत्यंत संकुचित मनाची होती" हे विधान डॉ कमला सोहोनी यांनी त्यांच्या एका सत्कार समारंभात दिले. "ही वागणूक व अपमान मी कधीही विसरू शकत नाही. महिलांबद्दलचा पक्षपात त्याकाळी खूप वाईट होता. नोबेल पारितोषिक विजेत्यानेही असे वागले तर इतरांकडून काय अपेक्षा ठेवता येईल?" आयआयएससी (इंडियन इन्स्टिटयूट ऑफ सायन्स / भारतीय विज्ञान संस्थान) बंगलोर यांनी १९३३ साली त्यांना नाकारलेल्या प्रवेशाबद्दल त्या बोलत होत्या.
जगभरातील महिला शास्त्रज्ञ - अनेक दशकांपासून लिंगभेदाविरुद्ध लढत आहेत. भारतात, हा पूर्वाग्रह ब्रिटिश काळापासून वसाहतवादी राजवटीत सर्वात वाईट होता, ज्या काळात आधुनिक विज्ञान शिक्षण देशात नुकतेच सुरू झाले होते. राम मोहन रॉय, ईश्वरचंद्र विद्यासागर आणि सावित्रीबाई फुले यांसारख्या समाजसुधारकांनी मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी अथक मोहीम राबवली होती, परंतु स्त्रियांना पुढील शिक्षण किंवा विज्ञानात करिअर करण्याच्या संधी अजूनही फारच मर्यादित होत्या. भारताच्या इतिहासाच्या या गोंधळाच्या काळातच कमला भागवत यांचा जन्म झाला - एका उच्चशिक्षित कुटुंबात.
त्यांचे वडील नारायण भागवत आणि काका माधवराव भागवत हे दोघे आयआयएससी मधून पदवीधर झालेल्या रसायनशास्त्रातील पहिल्या विद्यार्थ्यांपैकी होते. लहान कमला त्यांचे आणि त्यांच्या विज्ञानावरील प्रेमाचे कौतुक करत मोठी झाली. म्हणून जेव्हा या मुलीने ठरवले की तिला रसायनशास्त्राचा अभ्यास करायचा आहे, तेव्हा तिच्या कुटुंबातील कोणालाही आश्चर्य वाटले नाही. तिच्या इयत्तेत शाळेचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, या कष्टाळू मुलीने - तिच्या वडिलांनी आणि काकांनी जो मार्ग स्वीकारला होता तोच मार्ग अनुसरला - तिने बॉम्बे प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये बीएससी (भौतिकशास्त्र आणि रसायनशास्त्र) अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश घेतला. कमलाने फ्लाइंग कलर्सची पदवी घेतल्यानंतर (तिच्या बॅचमध्ये तिला सर्वाधिक गुण मिळाले), तिने आयआयएससी मध्ये मास्टर्स कोर्ससाठी अर्ज केला. तिच्यासाठी ही केवळ एक “कौटुंबिक परंपरा” नव्हती तर यशस्वी शास्त्रज्ञ होण्याच्या तिच्या स्वप्नातील एक महत्त्वाचा टप्पा होता.
त्यावेळी, आयआयएससी चे प्रमुख प्रो. सी. व्ही. रमण (भौतिकशास्त्रातील पहिले आशियाई नोबेल पारितोषिक विजेते) होते आणि ती वैज्ञानिक अभ्यासासाठी देशातील सर्वोत्तम संस्था मानली जात होती. त्यामुळे कमलाला जेव्हा आयआयएससी ला प्रवेश नाकारण्यात आला तेव्हा तिला मोठा धक्का बसला. ग्रॅज्युएशनमध्ये तिला उच्च गुण मिळाले असले तरी रमणने तिला प्रवेश देण्यास नकार दिला. कारण? ती मुलगी होती! तिच्या वडिलांनी आणि काकांनी तिला संधी देण्याची विनंती केली तेव्हाही, त्यांनी असे उत्तर दिले की “मी माझ्या संस्थेत कोणत्याही मुलीला घेणार नाही!”
कमला यामुळे खचून न जाता उलट अधिकाधिक खंबीर व मजबूत होत गेली. नशीबी पडलेला अन्याय सहन न करण्याचा तिने निर्णय घेतला. विज्ञानातील संशोधन तिच्यासाठी आवश्यक असल्याची खात्री पटल्याने ती नोबेल पारितोषिक विजेत्यालादेखील सामोरी गेली. तिने त्यांची भेट घेतली आणि त्यांनी तिला प्रवेश नाकारण्याच्या निर्णयाची कारणे द्यावी अशी मागणी केली. तिने त्यांना आव्हानही दिले की ती आपला अभ्यासक्रम वेगळेपणाने पूर्ण करेल! सुरुवातीला रमणने कमला आणि तिच्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष केले पण जेव्हा त्या तरुणीने हार मानली नाही, तेव्हा त्यांनी आपले विधान मागे घेतले. कारण ते आपल्या आदेशाला पाठिंबा देण्याचे ठोस अधिकृत समर्थन देऊ शकले नाही. त्यांनी तिला प्रवेश देण्याचे मान्य केले, पण काही अटींसह! या अटी होत्या:
तिला नियमित उमेदवार म्हणून परवानगी दिली जाणार नाही, तिच्या मार्गदर्शकाच्या सूचनेनुसार तिला रात्री उशिरापर्यंत काम करावे लागणार, ती प्रयोगशाळेचे वातावरण खराब करणार नाही. बावीस वर्षांच्या कमलाने आयआयएससीमध्ये शिकता यावे म्हणून हे सर्व स्वीकारले. आयआयएससी मध्ये असताना, कमलाने तिचे मन आणि आत्मा तिच्या कामात झोकून दिले. तिला एक शिक्षक मिळाला, जो तिच्या आयुष्यावर कायमचा छाप सोडेल: एम श्रीनिवासय्या. भारतातील सूक्ष्मजीवशास्त्रीय संशोधनातील प्रवर्तकांपैकी एक, श्रीनिवासय्या हे कठोर आणि मागणी करणारे शिक्षक होते, परंतु त्यांनी विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि त्यांना पाठिंबा देण्यासाठी नेहमीच वेळ दिला.
त्यांच्या हाताखाली, कमलाने दूध, कडधान्ये आणि शेंगामधील प्रथिनांवर काम केले (भारतातील पौष्टिक पद्धतींवर महत्त्वपूर्ण परिणाम करणारा विषय). तिच्या कामाबद्दलचे तिचे समर्पण इतके होते की स्त्रिया वैज्ञानिक संशोधनात उत्कृष्ट कामगिरी करू शकतात हे रामन यांना पटले. 1936 मध्ये, कमलाने तिचे संशोधन सादर केले, विशिष्टतेसह तिची एमएससी पदवी पूर्ण केली आणि यूकेच्या प्रतिष्ठित केंब्रिज विद्यापीठात संशोधन शिष्यवृत्ती मिळविली. पुढच्या वर्षी, रमणने महिला विद्यार्थ्यांसाठी आयआयएससी चे दरवाजे उघडले! एक मूक क्रांती घडवून, लढवून व ती जिंकण्यात भारत माता आणि तिची ही शूर कन्या अखेर यशस्वी झाली.
1937 मध्ये, कमला यूकेमध्ये आली जिथे ती केंब्रिजच्या बायोकेमिकल आणि फिजिओलॉजिकल प्रयोगशाळेतील प्रसिद्ध न्यूरोकेमिस्ट डेरेक रिक्टर यांच्या गटात सामील झाली. रिक्टर इतरत्र कामावर गेल्यानंतर ती रॉबिन हिलच्या संशोधन प्रयोगशाळेत रुजू झाली. येथील तिच्या कामाने शास्त्रज्ञांना इतके प्रभावित केले, की त्यांनी तिला फ्रेडरिक जी हॉपकिन्सच्या प्रसिद्ध प्रयोगशाळेत काम करण्यासाठी फेलोशिपसाठी अर्ज करण्याची सूचना केली. नोबेल पारितोषिक विजेते, हॉपकिन्सच्या आहारातील जीवनसत्त्वांच्या महत्त्वाविषयीच्या ऐतिहासिक शोधामुळे पोषणाविषयीच्या ज्ञानात क्रांती झाली. कमलाने अर्ज केला, फेलोशिप जिंकली आणि 1939 मध्ये हॉपकिन्स लॅबमध्ये रुजू झाली.
पुढील काही वर्षे कमलाच्या संपूर्ण कारकिर्दीतील सुवर्णकाळच म्हणावा लागणार. हॉपकिन्सने प्रोत्साहित करून, विद्यापीठात आल्यानंतर 16 महिन्यांपेक्षा कमी कालावधीनंतर, तिने तिच्या पीएचडी पदवीसाठी वनस्पतीच्या श्वसन टिशू मध्ये सायटोक्रोम सी शोधल्याचे वर्णन करणारा प्रबंध सादर केला. तिचा उल्लेखनीय प्रबंध बर्‍याच प्रकारे अपारंपरिक होता – फक्त 40 पृष्ठे होती जी इतर सामान्य प्रबंधांमध्ये १०० ते १००० असायची – परंतु त्याने पुनरावलोकन समितीला प्रभावित केले आणि कमला विज्ञान विषयात डॉक्टरेट मिळवणारी पहिली भारतीय महिला ठरली.
यावेळेस, डॉ कमला यांना अमेरिकेतील फार्मा कंपन्यांकडून उत्कृष्ट ऑफर मिळू लागल्या होत्या. परंतु त्यांनी 1939 मध्ये भारतात परतणे पसंत केले. महात्मा गांधींच्या कट्टर अनुयायी, त्यांना ब्रिटीश राजवटीविरूद्ध राष्ट्रवादी संघर्षात मदत करायची होती. दिल्लीच्या लेडी हार्डिंज मेडिकल कॉलेजमध्ये अल्पावधीनंतर, डॉ कमला कुन्नूर येथील न्यूट्रिशन रिसर्च लॅबच्या सहाय्यक संचालक म्हणून रुजू झाल्या जिथे तिने पोषणातील जीवनसत्त्वांच्या भूमिकेवर संशोधन केले. याच सुमारास कमलाने एम व्ही. सोहोनी या व्यवसायाने अभिनय करणार्‍या व्यक्ती सोबत लग्न केले आणि 1947 मध्ये ते मुंबईला गेले.
महाराष्ट्र सरकारने नुकताच बॉम्बे इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये बायोकेमिस्ट्री विभाग उघडला आणि त्यांनी डॉ कमला सोहोनी यांची बायोकेमिस्ट्रीच्या प्राध्यापक पदासाठी निवड केली. इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समधील त्यांच्या कार्यकाळात, त्यांनी नीरा (गोड खजूर अमृत, शेंगा आणि तांदळाच्या पिठापासून बनवलेले लोकप्रिय पेय) आणि ते भारतीयांच्या, विशेषत: गरीबांच्या पौष्टिक गरजा कशा पूर्ण करू शकतात यावर काम केले. त्यांना आढळले की नीरामध्ये मोठ्या प्रमाणात जीवनसत्त्वे आणि लोह आहे जे गूळ आणि मोलॅसिसमध्ये बनवले तरीही टिकून राहते. या शोधामुळे कुपोषित बालके आणि गरोदर महिलांसाठी परवडणाऱ्या आहारातील पूरक म्हणून गूळ आणि मोलॅसिसचा वापर करण्याचा पाया घातला गेला.
पुढे डॉ कमला सोहोनी बॉम्बेच्‍या आरे मिल्क प्रोजेक्‍ट फॅक्‍टरीची सल्‍लागार बनल्या आणि दुधाचे दही होण्यास प्रतिबंध करणारा प्रोटोकॉल विकसित केला. त्यांच्या अनुकरणीय कार्यासाठी, त्यांना राष्ट्रपती पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आणि नंतर विज्ञान संस्थेच्या संचालक बनल्या. आपल्या माजी विद्यार्थ्याचा अभिमान असलेले शास्त्रज्ञ डेरेक रिक्टर यांनी प्रसिद्ध उद्गार काढले, “डॉ कमला सोहोनी यांनी इतिहास घडवला आहे.”
डॉ कमला सोहोनी या विपुल विज्ञान लेखिका होत्या आणि त्यांनी तरुण विद्यार्थ्यांसाठी मराठीत चांगली पुस्तके प्रकाशित केली. याशिवाय, त्यांनी ग्राहकांच्या हक्कांवर अनेक शोधनिबंध लिहिले आणि कन्झ्युमर गाईडन्स सोसायटी ऑफ इंडिया (CGSI) च्या संस्थापक सदस्या होत्या. 1966 मध्ये नऊ महिलांनी स्थापन केलेली, CGSI ही भारतातील सर्वात जुनी ग्राहक संरक्षण संस्था होती. डॉ कमला सोहोनी 1969 मध्ये निवृत्त झाल्या.
१९९८ मध्ये इंडियन कौन्सिल ऑफ मेडिकल रिसर्चने त्यांचा सत्कार करण्यासाठी आयोजित केलेल्या कार्यक्रमात त्यांचा सत्कार झाल्यावर लगेच कोसळल्याने त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या जाण्याने, भारताने एक अतुलनीय स्त्री गमावली, जिने तिचे आयुष्य विज्ञानाच्या शोधात व्यतीत करण्याचे तिचे स्वप्न पूर्ण होण्यापासून काहीही रोखू दिले नाही.
आपण शास्त्रज्ञ डॉ कमला सोहोनी यांना त्यांच्या क्षेत्रातील अग्रगण्य म्हणून आणि विज्ञानाचा पाठपुरावा करण्याच्या त्यांच्या महत्त्वाकांक्षी उत्कटतेमुळे लक्षात ठेवतो. त्यांनी भारतात महिला समानतेची मोहीम उभी केली. त्यांनी केवळ स्वतःसाठी कठोर परिश्रम केले नाही, तर स्वतःला एक उदाहरण म्हणून उभे करून इतर महिलांचे नेतृत्व केले. हा खरोखरच डॉ कमला सोहोनी यांचा विजय होता - त्या येत्या काही वर्षांत अनेक महिला शास्त्रज्ञांसाठी प्रेरणास्थान होत्या.
गुगल ने त्यांच्या 112 व्या वाढदिवसानिमित्त google.com वर खास डूडल देऊन त्यांच्या यशाचा गौरव केला.
डॉ कमला सोहोनी यांचे आपल्या ऑनलाईन कुलवृत्तांत साईट वरील माहितीचे पान व वंशावळ बघण्यासाठी क्लिक करा
